Η Διώρυγα του Ξέρξη

 Περίοδος (1991 – 2001)

 

 

Περιεχόμενα	Φορείς
Φορείς	Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή
Εισαγωγή	University of Glasgow
Οι εργασίες του προγράμματος	University of Leeds
Το προσωπικό που εργάστηκε	Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών
Αποτελέσματα	Πανεπιστήμιο Πατρών
Σημερινές προσπάθειες και μελλοντικά σχέδια	Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
Ευχαριστίες από τα μέλη της ερευνητικής ομάδας	Ε.Κ.Ε.Φ.E. Δημόκριτος
Δημοσιεύσεις

 

 

Εισαγωγή

Η αρχαία διώρυγα στην χερσόνησο του Άθω (χάρτης), που πριν από 2,5 χιλιάδες χρόνια ανοίχτηκε από τον Ξέρξη για να επιτρέψει με ασφάλεια το πέρασμα των περσικών πλοίων χωρίς τον περίπλου του επικίνδυνου ακρωτηρίου της χερσονήσου, και σήμερα βρίσκεται θαμμένη αρκετά μέτρα κάτω από το έδαφος, εντοπίστηκε και περιγράφηκε από τις πλέον σύγχρονες γεωφυσικές τεχνικές καθώς και από γεωτρητικό πρόγραμμα.

Σήμερα το τοπίο μεταξύ των χωριών Νέα Ρόδα και Τρυπητή (Εικόνα 1), όπου βρίσκεται η θέση της διώρυγας, σε τίποτα δε θυμίζει την αρχαία τεράστια κατασκευή, αν εξαιρέσει κανείς μια μικρή κοιλάδα στο κέντρο του ισθμού. Το μέρος του ισθμού, στο σημείο που ανοίχτηκε η διώρυγα, μήκους 2 χλμ., είναι σήμερα σκεπασμένο με έλη, με καλαμιές αλλά και καλλιέργειες.

Η διώρυγα, αν και αναφερόταν από τον Ηρόδοτο, που μάλιστα περιέγραψε με σχετική λεπτομέρεια τις διαστάσεις της, αλλά και τον ιδιαίτερα έγκριτο αρχαίο ιστορικό Θουκυδίδη, εντούτοις έγινε στο παρελθόν, πρόσφατο και απώτερο, αντικείμενο αμφισβήτησης από τους ιστορικούς. Η βασικότερη αμφισβήτηση έγινε από τον Δημήτριο τον Σκήψιο, που παρατήρησε ότι στην μία άκρη της αρχαίας διώρυγας υπήρχε σκληρό πέτρωμα (Εικόνα 2), αδύνατο να εκσκαφθεί την εποχή της διάνοιξης, πράγμα που τον οδήγησε στο να πιθανολογήσει την ύπαρξη διολκού στο σημείο αυτό. Γενικά η υπόθεση της διολκού, όπως της Αρχαίας Κορίνθου, υποστηρίχθηκε και από μερικούς άλλους συγγραφείς.

 

Οι εργασίες του προγράμματος

Με πρωτοβουλία της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής πραγματοποιήθηκαν έρευνες στην περιοχή, την τελευταία δεκαετία, που περιελάμβαναν την πραγματοποίηση γεωφυσικών διασκοπήσεων στην περιοχή (Εικόνες 3, 4, 5, 6), γεωτρήσεις με ιζηματολογική ανάλυση των δειγμάτων τους (Εικόνες 7, 8) καθώς και τοπογραφική αποτύπωση της διώρυγας (Εικόνα 9).

 

Το προσωπικό που εργάστηκε

Στο πρόγραμμα εργάστηκαν δύο ομάδες, μια Βρετανική και μια Ελληνική. Τα κεντρικά πρόσωπα που απετέλεσαν τις δύο ομάδες κατά την διάρκεια του προγράμματος ήταν κατ΄ αλφαβητική σειρά:

 

Βρετανική ομάδα

Prof BJS Isserlin, Αρχαιολόγος, University of Leeds

Dr Richard E Jones, Αρχαιολόγος, University of Glasgow

Dr John Uren, Μηχανικός, University of Leeds

 

Ελληνική ομάδα

            Δρ. Βασίλης Κ Καραστάθης, Γεωφυσικός, Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών

            Καθ. Σταύρος Παπαμαρινόπουλος, Γεωφυσικός, Πανεπιστήμιο Πατρών

            Δρ Γεώργιος Συρίδης, Γεωλόγος, Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

            Συμμετοχή: Δρ Ι Μανιάτης, Ειδικός στην Αρχαιομετρία από τον Δημόκριτο

 

Αποτελέσματα

Τα αποτελέσματα από τις γεωφυσικές έρευνες της σεισμικής τομογραφίας και της σεισμικής ανάκλασης υψηλής ευκρίνειας περιέγραψαν με σαφήνεια την μορφολογία της θαμμένης διώρυγας και έδωσαν αρκετές πληροφορίες σχετικά με τις διαστάσεις της. Στην Εικόνα 10 φαίνεται ένα παράδειγμα από τις τομές της σεισμικής ανάκλασης υψηλής ευκρίνειας και στην εικόνα 11 η διαδικασία της επεξεργασίας που ακολουθήθηκε. Στην εικόνα 12 φαίνονται δύο τομές σεισμικής τομογραφίας του καναλιού όπως προέκυψαν από επεξεργασία των δεδομένων με τον αλγόριθμο Rayinvr (Zelt, C.A., Smith, R.B., 1992. Seismic traveltime inversion for 2-D crustal velocity structure. Geophys. J. Int. 108, 16–34). Στην εικόνα 13 φαίνεται η κάλυψη του καναλιού από τις σεισμικές ακτίνες.

 

Εικόνα 10. Παράδειγμα σεισμικής τομής ανάκλασης υψηλής ευκρίνειας (Karastathis et al. 2001)

 

Το πλάτος της διώρυγας εκτιμήθηκε περί τα 30 μέτρα ενώ το μέγιστο βάθος της προσδιορίστηκε στο κέντρο του Ισθμού στα 14.5 – 15 μέτρα. Δύο παραδείγματα φαίνονται στις εικόνες 1 και 2. Οι έρευνες απέδειξαν επίσης το αβάσιμο των ισχυρισμών του Δημητρίου του Σκήψιου σχετικά με την αμφισβήτηση της διώρυγας, κάτι που διαπιστώθηκε και από τις γεωτρήσεις. Το σημαντικότερο όμως όλων είναι ότι οι γεωφυσικές αυτές έρευνες οδηγούν στο συμπέρασμα, ότι οι αναφορές του Ηροδότου σχετικά με τις διαστάσεις της διώρυγας ήταν ορθές και επιβεβαιώνουν την αξιοπιστία του αρχαίου ιστορικού.

 Τα δεδομένα των γεωτρήσεων που συμφώνησαν με τις γεωφυσικές έρευνες, έδωσαν σημαντικές πληροφορίες για τον χρόνο ζωής της διώρυγας. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η διώρυγα σύντομα εγκαταλείφθηκε μετά την διάνοιξή της και γι’ αυτό δεν υπάρχουν υπολείμματα κτηρίων γύρω της. Η όλη επιχείρηση του Ξέρξη μοιάζει μάλλον με μια προσπάθεια εντυπωσιασμού και επίδειξης δυνάμεως στους τότε κατοίκους της Χαλκιδικής.

 

Σημερινές προσπάθειες και μελλοντικά σχέδια

Η ερευνητική ομάδα επικεντρώνει τις μελλοντικές προσπάθειές της στην εικονική στερεογραφική ανακατασκευή της διώρυγας, βασιζόμενη σε δεδομένα τρισδιάστατης σεισμικής τομογραφίας και τοπογραφικών στοιχείων του σημερινού, αλλά και του αρχαίου ανάγλυφου της περιοχής.

 

Ευχαριστίες από τα μέλη της ερευνητικής ομάδας

Το πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής της Αθήνας με την άδεια του Υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας.

Οι φορείς και τα πρόσωπα που βοήθησαν οικονομικά την Βρετανική πλευρά ήταν εκτός της Βρετανικής σχολής της Αθήνας, η Βρετανική Ακαδημία, το Ίδρυμα Russel, το Ίδρυμα Seven Pillars of Wisdom και οι κ. και κα W. Feuchtwanger.

Η Ελληνική πλευρά χρηματοδοτήθηκε εκτός από την Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή, από το ΝΑΤΟ Science for Stability Project και την Γενική Γραμματεία Έρευνας του Υπουργείου Ανάπτυξης.

Τέλος, ευχαριστίες δίνονται στην Εφορία προϊστορικών και κλασικών αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης και στον Πρόεδρο της Κοινότητας Νέων Ρόδων.

Δημοσιεύσεις σε περιοδικά Γεωφυσικής

Jones R.E., Isserlin B.S.J, Karastathis V.Κ., Papamarinopoulos S.P., Syrides G.E., Uren J, Balatsas I, Kapopoulos Ch, Maniatis Y and Facorellis Y (2000). Exploration of the Canal of Xerxes, Northern Greece: the role of geophysical and other techniques. Archaeological Prospection 7, 147-170.

Karastathis V. Κ. and Papamarinopoulos St. (1994). Preliminary results of the implementation of the shallow seismic techniques in order to detect the King Xerxes' Canal. Extended Abstract. Newsletter (European Geophysical Society) No. 53 Dec.1994 p. 8-9.

Karastathis V. K. and Papamarinopoulos St  (1997). The detection of the Xerxes Canal by the use of shallow reflection  and refraction seismics - preliminary results. Geophysical Prospecting 45: 389-401.

Karastathis V. K., Papamarinopoulos S, and Jones RE (2001). 2-D Velocity Structure of the Buried Ancient Canal of Xerxes: An Application of Seismic Methods in Archaeology. Journal of Applied Geophysics 47: 29-43.

 

Δημοσιεύσεις σε Αρχαιολογικά περιοδικά

Isserlin BSJ (1991). The Canal of Xerxes: facts and problems. Annual of the British School at Athens 86: 83-91.

Isserlin BSJ, Jones RE, Papamarinopoulos S and Uren J  (1994). The Canal of Xerxes: preliminary investigations in 1991 and 1992. Annual of the British School at Athens 89: 277-84.

Isserlin BSJ, Jones RE, Papamarinopoulos S, Syrides GE, Maniatis Y, Facorellis G and Uren J (1996). The Canal of Xerxes: investigations in 1993-1994. Annual of the British School at Athens 91:  329-40.

 

Συνέδρια - Ημερίδες

Papamarinopoulos S.P., Jones R.E., Karastathis V., Syridis G., Uren J. and Isserlin B.S.J., (1994). Geophysical Testing on the Hypothesis of the Xerxes' Canal Built in Northern Greece in the 5th Century B.C. Presented at the International Conference on the Application of Natural Science Methods in Archaeology, Saint Petersburg, Russia, 27th - 30th November 1994.

Papamarinopoulos S.P.,. Jones R.E, Syrides G., Uren J. and B.S.J. Isserlin (1994). The Role of geophysical and other techniques in the exploration of the Canal of Xerxes, N. Greece. 29th International Archaeometry Symposium, Ankara, Turkey (1994).